Tôn Vinh Văn Hóa Đọc

Fantasy, sci-fi Việt: Miếng bánh có thật hay chỉ là… giả tưởng? (5)

Bài 5: Điều gì là quan trọng?

VNQDDT – Với người viết fantasy, sci-fi điều gì là quan trọng nhất? Người trẻ gặp trở ngại gì khi theo đuổi fantasy, sci-fi? Thế nào là yếu tố Việt trong tác phẩm fantasy, sci-fi Việt? Chúng có nhất thiết phải có trong tác phẩm hay không và cách thức xuất hiện như thế nào? Từ những ý kiến ở phía độc giả, tìm hiểu thị trường xuất bản hiện tại, và các tác giả đang có tác phẩm fantasy, sci-fi ấn hành, chúng tôi lựa chọn phỏng vấn hai tác giả trẻ theo đuổi dòng fantasy là Phạm Bá Diệp (TP Hồ Chí Minh) và Ngân Zeta (Hà Nội) xung quanh những điều này.

Phạm Bá Diệp: Quan trọng nhất là xây dựng thế giới huyền ảo của riêng mình

Xuất hiện khá ấn tượng bằng tiểu thuyết Urem – Người đang mơ tại giải thưởng Văn học tuổi hai mươi lần 5, đến Văn học tuổi hai mươi lần 6, Phạm Bá Diệp trở lại với Yagon – Những kẻ vô cảm với những bước tiến mới. Có vẻ như anh đã chọn đúng hướng đi hợp với sở trường…


Nhà văn trẻ Phạm Bá Diệp. Ảnh: NVCC

Dù vậy thì bằng một cách rất tự nhiên, càng bước vào giai đoạn thành hình, các trang bản thảo của “Urem – Người đang mơ” càng mang đậm yếu tố huyền ảo, giả tưởng. Cho đến một thời điểm nhất định, tôi nhận ra rằng nếu không đi theo những công thức và hình thái của thể loại fantasy, bản thảo này sẽ không thể hoàn tất mà vẫn giữ được những ý tưởng, sức sáng tạo và thông điệp ban đầu.

Sau “Urem – Người đang mơ”, tôi đã có một quãng nghỉ để chiêm nghiệm và lên kế hoạch một cách kĩ càng hơn cho việc sáng tác tiểu thuyết tiếp theo. Cũng trong giai đoạn này, tôi có may mắn được tham gia trong nhiều dự án về truyện tranh, kịch bản phim… nên dần thấu hiểu hơn về năng lực và xu hướng sáng tác của chính bản thân mình. Để rồi khi bắt tay viết “Yagon – Những kẻ vô cảm” (xuất bản năm 2018), tôi nhận thức rõ rệt rằng mình chỉ cảm thấy thật sự thoải mái và hạnh phúc khi viết fantasy.

Việc tự nhận “sẽ không viết được gì khác ngoài fantasy” cũng một phần xuất phát từ năng lực chuyên môn. Trong các bạn văn cùng trang lứa, tôi không nổi trội về kĩ thuật viết mà có xu hướng tập trung về mặt tuyến truyện, yếu tố sáng tạo, nên gặp nhiều khó khăn khi chấp bút cho các thể loại truyện ngắn, tản văn, hoặc đề tài mang tính hiện thực.

Tôi nhận ra rằng, điều quan trọng nhất của tác giả sáng tác thể loại fantasy không hẳn là viết ra một cuốn sách hay cụ thể nào đó, mà là sáng tạo, xây dựng nên thế giới huyền ảo mang dấu ấn của riêng mình. Và, quan trọng hơn là nó phải đủ sống động, đủ khác biệt, đủ hấp dẫn để độc giả “tin” vào thế giới đó.

Frank Herbert sở hữu một bề dày sáng tác đồ sộ, nhưng nhân loại sẽ mãi nhớ đến ông vì sáng tạo ra thế giới giả tưởng Arrakis – nơi trở thành bối cảnh, chủ đề chính của hàng chục tiểu thuyết, truyện tranh, hoặc phim ảnh mà đến tận bây giờ vẫn có sản phẩm kế thừa. Một trường hợp kinh điển khác là J. R. R. Tolkien, ông dành 17 năm để hoàn tất tác phẩm đồ sộ The Lord Of The Rings, và di sản của ông thì gần như không cần phải bàn cãi. Những ví dụ này dĩ nhiên quá xa vời, nhưng tựu chung lại, tôi nghĩ đó là hướng tư duy đúng đắn cho bất kì tác giả nào, nếu thật sự nghiêm túc và tận hiến cho việc sáng tác fantasy

Với tâm thế đó, tôi dành nhiều thời gian để xây dựng thế giới huyền ảo của “Yagon – Những kẻ vô cảm”. Tác phẩm được viết từ một câu hỏi “what if”: điều gì sẽ xảy ra nếu tín ngưỡng thờ Mẫu của Việt Nam phát triển rực rỡ, trở thành một tôn giáo có đông đảo giáo dân trên thế giới? Từ mệnh đề đó, tôi lần lượt xây dựng các khái niệm, giải quyết các câu hỏi, và đặt ra những lí thuyết để giải thích chính thế giới giả tưởng đó. Ơn trời là tôi không mất đến 17 năm, vì chỉ dám đặt mục tiêu vừa sức nhỏ hơn rất nhiều lần, từng bước một, xem “Yagon – Những kẻ vô cảm” là bước thử nghiệm đầu tiên cho hướng sáng tác fantasy lấy chất liệu và đề tài thuần Việt.

Khi tìm thấy những câu chuyện về tín ngưỡng thờ Mẫu của Việt Nam, tôi thật sự bị ấn tượng mạnh, thậm chí là ám ảnh. Thế giới ấy có đầy đủ những màu sắc huyền bí, linh thiêng, ma mị,… và do đó cũng trở thành những gia vị hoàn hảo cho một tác phẩm fantasy chất lượng. Với Yagon – Những kẻ vô cảm, tôi luôn nghĩ trong bụng rằng nếu tác phẩm thất bại và không được đón nhận thì cũng chẳng sao, quan trọng nhất là đánh động đến người đọc (và đặc biệt là những bạn văn khác đang hoặc chuẩn bị viết thể loại fantasy) về tiềm năng rất lớn của “mỏ vàng” văn hóa, thần thoại Việt Nam, đặc biệt là tín ngưỡng thờ Mẫu.

Hiển nhiên, chọn lựa đề tài này vẫn sẽ có những trở lực nhất định. Chính vì chưa nhiều (hoặc thậm chí là chưa có) tựa sách fantasy nào khai phá các đề tài này, người viết phải tự đóng vai trò “mở đường”.

Khi viết hoặc tạo hình về những phù thủy trong bối cảnh hiện đại, bạn đang tạo ra nội dung cho một số lượng lớn độc giả đã có những ấn tượng nhất định từ Harry Potter, điều này giúp những sáng tạo của bạn dễ được hình dung hơn. Nhưng nếu phải giải một đề bài kiểu như “nếu Thủy Tinh tồn tại ở thời hiện đại, điều gì sẽ xảy ra”, bạn sẽ gặp phải khá nhiều thử thách. Nhưng như tôi đã đề cập ở trên, đó là những thử thách rất thú vị.

Điều này khiến tôi cảm thấy vui và đỡ “cô đơn” hơn rất nhiều trong giai đoạn đầu sáng tác, vì fantasy Việt quả thật đang có những cộng đồng luôn sẵn sàng đón nhận. Cái chúng ta thiếu, là một tác phẩm thật sự hay, thật sự đột phá, để tạo thành sức bật cần thiết cho thể loại tiểu thuyết này tại Việt Nam.

Phạm Bá Diệp (đầu tiên từ phải qua) cùng các tác giả vào chung khảo cuộc thi Văn học tuổi hai mươi lần 6 trò chuyện về văn chương. Ảnh: TL

Tuy nhiên, cũng chính vì độc giả đã tiếp cận số lượng khổng lồ các đầu sách và sản phẩm giải trí chất lượng từ nước ngoài lấy đề tài fantasy, tiêu chuẩn của họ cũng cao hơn rất nhiều. Người viết fantasy Việt vừa phải tạo ra sự khác biệt, tránh sự trùng lặp với các tác phẩm nước ngoài, nhưng cũng phải cố gắng xây dựng cốt truyện và những mảng miếng sáng tạo đủ sức thuyết phục, được độc giả chấp nhận. Đó là những thử thách không hề nhỏ (nhưng cũng hết sức thú vị) cho một thế hệ tác giả fantasy Việt Nam còn đang trong giai đoạn chập chững.

Rất may mắn là sau hai tác phẩm fantasy đã ra mắt, dù có cả khen lẫn chê, tôi nhận thấy đa phần độc giả fantasy Việt là những người tuyệt vời. Họ có sự bao dung và kiên nhẫn cần thiết để tìm kiếm, tạo cơ hội cho những tác phẩm fantasy do người Việt sáng tác. Có lẽ cũng như những người cầm viết, không ít độc giả Việt cũng thấy chán nản trước cảnh những tác phẩm tiên hiệp Trung Quốc, sách fantasy dịch… nằm trên kệ được bố trí ngay lối vào ở các nhà sách toàn quốc. Nhưng cũng phải nói thêm, giới chuyên môn và dòng chảy văn học chính thống đôi khi không tiếp nhận fantasy Việt với tâm thế “nhẹ nhàng” như vậy.

Ngân Zeta: Nội lực quan trọng hơn “ngoại lực”

Ngân Zeta đã chào sân với một tiểu thuyết fantasy khá nặng kí có tên Bất diệt bước đầu được các bạn viết dành cho những ghi nhận tốt. Hiện chị cũng đã hoàn thành xong phần 2 của tiểu thuyết này. Chị đã lựa chọn cho mình một phương thức tiếp cận độc giả bình tĩnh và chú ý đến những giá trị tự thân của tác phẩm.


Ngân Zeta và tiểu thuyết “Bất diệt” phần 1. Ảnh:NVCC

Với việc viết lách nói chung và sáng tác fantasy cũng vậy. Muốn tìm hiểu, nghiên cứu thể loại fantasy không còn khó khăn như trước, các bạn có thể đào ngược về quá khứ với các tác phẩm đơn thuần là sáng tác như thần thoại, truyện dân gian, truyện ma, các câu chuyện cổ thời khai thiên lập địa của các nền văn hóa khác nhau trên thế giới, cho đến các tác phẩm sưu tập, phân tích, nghiên cứu về đề tài thần học, huyền học, tôn giáo… từ những dự án số hóa các tư liệu cổ v.v…

Nhưng dẫu có hàng vạn phương thức để ngỏ cho người viết lựa chọn thì quá trình viết bao gồm trải nghiệm cá nhân, tìm hiểu con người bên trong mình – phản chiếu con người bên trong đó ra qua văn chương là điều không bao giờ thay đổi ở bất kì thời đại nào. Vì vậy, việc sử dụng nội lực luôn quan trọng hơn sự dựa dẫm vào “ngoại lực”. Mong các bạn không bị hoa mắt bởi mê cung trước mặt!

Cũng không thể lấy số lượng sách bán ra và lợi nhuận, danh tiếng thu về để đánh giá một tác phẩm. Việc tác phẩm hoàn thành sứ mệnh tồn tại của riêng nó, với tôi, mới là sự thành công.

Trong Bất diệt phần 1, có hai nhân vật được tôi đặt để là người gốc Việt, kể thoáng qua về tình hình các Gia Tộc linh hồn đặc biệt tại Việt Nam. Phần 2, tầm quan trọng của nhân vật này lớn hơn, cũng như điểm xuyết thêm các nét trong văn hóa, tôn giáo, thờ tự của người Việt cổ có liên quan tới thần lực gắn liền với các nguyên tố. Phần 3, sẽ có thêm các nhân vật người Việt khác tham gia vào trận chiến vĩ đại. Nhưng sự góp mặt của họ chỉ là một phần vừa đủ bên cạnh cốt truyện chính. Tại sao?

Quay lại với concept, nền tảng triết lí tạo dựng thế giới giả tưởng của Bất diệt, nơi chốn không xác định khiến bất kì ai cũng có thể tưởng tượng câu chuyện xảy ra chính tại thành phố của mình, những nhân vật đa chủng tộc bị cuốn vào sự tranh giành quyền lực, dần bị đẩy cao lên thành sự sống còn của nhân loại, thì sự bình đẳng cũng như trọng trách của mỗi một con người đều như nhau. Tôi mong mỏi độc giả của mình tránh hết sức mọi suy nghĩ phân biệt chủng tộc cũng như quá đề cao riêng biệt một nền văn hóa, tôn giáo nào lên đỉnh cao, che mờ những sự tồn tại còn lại. Sự đoàn kết nhân loại cần thiết hơn nhiều việc chia cắt, gây thù hận lẫn nhau trong tình trạng hiện tại của thế giới.

Đây là quan niệm sống của tôi, là mục đích sáng tác của Bất diệt. Nó không có nghĩa rằng tôi không yêu nước, yêu văn hóa Việt. Tôi rất muốn viết một tác phẩm mang hồn Việt nhưng nó sẽ là một tác phẩm khác, không phải Bất diệt.


Ngân Zeta trong buổi ra mắt tiểu thuyết “Bất diệt”. Ảnh: NVCC

Còn với sci-fi, fantasy, sau hơn hai năm ra mắt Bất diệt phần 1, tôi học được cách thích ứng linh hoạt hơn với cái nhìn của độc giả và vẫn bảo vệ con mắt nghệ thuật của mình, du nhập tư tưởng của thế giới bên ngoài nhưng không phá bỏ bản chất con người bên trong.

Tôi đã hoàn thành phần 2 của Bất diệt từ tháng 8/2020 nhưng tới bây giờ vẫn chưa tìm được đơn vị xuất bản nào để hợp tác và đang gặp rất nhiều khó khăn cho việc xuất bản trong tương lai của bộ truyện này.

Nhìn vào thực tế, có thể Bất diệt không thành công về mặt truyền thông, tuy vậy, tôi luôn nhớ về lí do mình cầm bút vào những ngày đầu và kiên trì đi về phía trước. Tôi cũng có những khoảng thời gian nôn nóng, lo lắng, căng thẳng khi Bất diệt không được đón nhận nồng nhiệt, nhưng tôi không bất chấp làm thứ không thật, khiến mình không thoải mái. Vì với tôi, những gì nằm ngoài tác phẩm không được tính là “giá trị gia tăng” cho tác phẩm đó, như nhiều người hiện nay đang lầm tưởng.


Ngân Zeta và Nguyễn Dương Quỳnh trong toạ đàm về văn học fantasy. Ảnh: PNVN


“Tôi nghĩ việc những người viết có thể khai thác được yếu tố văn hóa truyền thống của Việt Nam khi sáng tác là một lợi thế. Nó có thể mang lại những màu sắc riêng, khiến giọng văn của họ trở nên độc đáo hơn trên thị trường sách, vốn bị chiếm lĩnh bởi các tác phẩm ngoại văn. Tuy nhiên, tôi không muốn việc “tái hiện bối cảnh đậm chất Việt Nam” trở thành một nghĩa vụ đối với người viết. Bởi mỗi người có một khuynh hướng riêng trong sáng tác. Bối cảnh của tác phẩm cũng phải phù hợp với cốt truyện”.


(Nguyễn Dương Quỳnh)

Dương Tử – Duzy
Theo Văn nghệ Quân đội điện tử
Exit mobile version